خانه / آرشیو / مسجد جامع یزد

مسجد جامع یزد

مسجد جامع یزد به شیوه یک ایوان در دل کویر می‌باشد و در طی حدود ۱۰۰ سال و سه دوره بنا شده‌است. پایه‌های اصلی مسجد را ساسانیان و بنای فعلی مسجد، از لحاظ شیوه معماری متعلق به دو دوره موسوم به آذری دانسته‌اند. بنای گنبد خانه متعلق به دوره ایلخانی و سر در رفیع مسجد را متعلق به زمان شاهرخ و دوره تیموری دانسته‌اند. این بنا از لحاظ خوابیدگی گنبد، سردر رفیع وبلند و همچنین کاشیکاری زیبا و منحصربفرد، شهرت دارد.

سبک معماری این بنا به شیوه آذری است

مسجد جامع یزد در سال ۱۳۱۳ شمسی با شماره ۲۰۶ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است

بخش نخست مقاله :

- مسجد جامع یزد

گنبد و ایوان مسجد جمعه یزد
گنبد و بخشی از ایوان در جبهه جنوبی صحن مسجد جمعه یزد.
Dome and part of eyvan in southern side of courtyard of Yazd friday mosque.

1-1- کتیبه های تاریخ دار بنا

در هشتی (۱) ۞ ورودی شرقی، کتیبه (۲) ۞ ای از کاشی (۳) ۞ وجود دارد که در آن، متن وقف نامه مسجد آمده که مورخ ۷۶۵ ه.ق (۷۴۳ ه.ش) است؛ و این قدیمی ترین تاریخ ثبت شده در بنا است. (۴) ۞ دیگر الواح سنگی و کتیبه های کاشی این هشتی، مورخ ۷۷۰ ه.ق (۷۴۷ ه.ش) (۵) ۞، ۷۷۷ ه.ق (۷۵۴ ه.ش) (۶) ۞، ۸۲۰ ه.ق (۷۹۶ ه.ش) (۷) ۞، ۸۶۳ ه.ق (۸۳۸ ه.ش) (۸) ۞، ۸۷۵ ه.ق (۸۴۹ ه.ش) (۹) ۞ و ۹۴۷ ه.ق (۹۱۹ ه.ش) (۱۰) ۞ است. علاوه بر اینها، دو فرمان از «شاه عباس صفوی» مورخ ۱۰۰۴ ه.ق (۹۷۴ ه.ش) (۱۱) ۞ و ۱۰۲۲ ه.ق (۹۹۲ ه.ش) (۱۲) ۞، فرمانی از «شاه صفی» مورخ ۱۰۴۶ ه.ق (۱۰۱۵ ه.ش) (۱۳) ۞، فرمان دیگری با تاریخ ۱۰۴۷ ه.ق (۱۰۱۶ ه.ش) (۱۴) ۞، فرمانی از «میرزا محمد محسن» -حاکم یزد- به تاریخ ۱۱۱۵ ه.ق (۱۰۸۲ ه.ش) (۱۵) ۞ و دو وقف نامه مورخ ۱۱۲۱ ه.ق (۱۰۸۸ ه.ش) (۱۶) ۞ و ۱۱۷۹ ه.ق (۱۱۴۴ ه.ش) (۱۷) ۞ در این هشتی وجود دارد.

بر کتیبه های سردر (۱۸) ۞ شرقی، تاریخ های ۸۱۹ ه.ق (۷۹۵ ه.ش)، ۸۶۱ ه.ق (۸۳۶ ه.ش) و ۸۹۱ ه.ق (۸۶۵ ه.ش) دیده می شود. (۱۹) ۞ کتیبه ای مربوط به تعمیرات سال ۱۳۶۵ ه.ق (۱۳۲۵ ه.ش) (۲۰) ۞ و نیز کتیبه ای به خط کوفی با تاریخ ۱۳۷۰ ه.ق (۱۳۳۰ ه.ش) (۲۱) ۞ بر این سردر نصب شده که کتیبه اخیر، از روی کتیبه ای قدیمی که در همانجا بوده، ساخته شده است. محراب (۲۲) ۞ گنبد خانه مسجد، مورخ ۷۷۷ ه.ق (۷۵۴ ه.ش) است. (۲۳) ۞ کتیبه ای در ایوان (۲۴) ۞ اصلی، مورخ ۸۱۳ ه.ق (۷۸۹ ه.ش) (۲۵) ۞ و کتیبه دیگری در این ایوان به تاریخ ۸۳۶ ه.ق (۸۱۱ ه.ش) (۲۶) ۞ است. همچنین کتیبه بی تاریخی از دوره «شاهرخ تیموری» در ایوان مسجد وجود دارد. (۲۷) ۞ محراب فضای کوچکی به نام قرایت خانه (۲۸) ۞، در قسمت شرقی صحن (۲۹) ۞، مورخ ۸۹۰ ه.ق (۸۶۴ ه.ش) است. (۳۰) ۞ بر سردر شمالی، کتیبه ای حاکی از تعمیرات سال ۱۳۶۷ ه.ق (۱۳۲۷ ه.ش) است. (۳۱) ۞ همچنین دو سنگ قبر با تاریخ های ۴۹۲ ه.ق (۴۷۸ ه.ش) و ۵۳۳ ه.ق (۸۱۷ ه.ش) از خرابه های بخش قدیم مسجد، به نام «مسجد گرشاسب» به دست آمده است. (۳۲) ۞

۱-۲- بانیان و سازندگان بنا

هر قسمت از این بنا در زمانی ساخته شده و بانیان (۳۳) ۞ متعددی داشته است. اولین بانی احتمالاً «عمرو لیث صفاری» بوده است. (۳۴) ۞ دیگر بانی شناخته شده مسجد، «علاء الدوله گرشاسب بن علی بن فرامرز بن علاء الدوله ابو جعفر کالنجار» -حاکم یزد در سال های ۴۸۸ ه.ق (۴۷۴ ه.ش) تا ۵۱۳ ه.ق (۴۹۸ ه.ش)- بوده است؛ (۳۵) ۞ و پس از او، در همان قرن ششم هجری، دختران «فرامرز بن علی»، از خاندان «کاکویی»، قسمت هایی به بنای مسجد افزوده اند. (۳۶) ۞ امروزه از بخش قدیم مسجد، اثری باقی نیست؛ و بنای کنونی، از آثار «سید رکن الدین محمد بن قوام الدین محمد بن نظام حسینی یزدی قاضی»، متوفی به سال ۷۳۲ ه.ق (۷۱۱ ه.ش) است که پس از فوت وی، «مولانا سعید شرف الدین علی» آن را به پایان رسانده است. (۳۷) ۞ قسمت هایی دیگر از مسجد را «امیر شمس الدین قاضی» و «امیر بلغدر» و سپس در سال ۷۷۷ ه.ق (۷۵۴ ه.ش)، «شاه یحیی بن مظفر» بنا کرده اند. (۳۸) ۞ بانی مناره های (۳۹) ۞ سردر مسجد احتمالاً «آقا جمال الدین محمد» مشهور به «مهتر جمال» -وزیر یزد در دوره «شاه طهماسب صفوی»- بوده است. (۴۰) ۞

تصویر سه بعدی مسجد جامع یزد
تصویر سه بعدی مسجد جامع کبیر یزد؛ این بنا هفت در ورودی دارد.
Tri-dimensional projection of Yazd great friday mosque; This building has seven entrance doors.
بنای مسجد در دوره های مختلف، مرمت، و قسمت ها و تزییناتی به آن افزوده شده است. از بانیان و نیز تاریخ این مرمت ها و الحاقات می توان به اینها اشاره کرد: «ظهیر الدین ابو منصور فرامرز» -اولین امیر کاکویی- در سال ۴۳۲ ه.ق (۴۱۹ ه.ش) (۴۱) ۞، «علاء الدوله امیر علی بن فرامرز» و همسرش -«ارسلان خاتون»- در سال های ۴۵۵ ه.ق (۴۴۲ ه.ش) تا ۴۸۸ ه.ق (۴۷۴ ه.ش) (۴۲) ۞، «امیر شمس الدین» -فرزند «امیر چخماق»- و «ابو العذرا» -از عمال «گورکانی»- در دهه ۸۵۰ ه.ق (۸۲۵ ه.ش) (۴۳) ۞، «خواجه جلال الدین محمود خوارزمی» در سال ۸۰۹ ه.ق (۷۸۵ ه.ش) (۴۴) ۞، «شاه نظام کرمانی» -فرماندار یزد در زمان حکومت شاهرخ تیموری- به سال ۸۱۹ ه.ق (۷۹۵ ه.ش) (۴۵) ۞، «بی بی فاطمه خاتون» -همسر امیر چخماق- به سال ۸۳۰ ه.ق (۸۰۶ ه.ش) یا ۸۳۶ ه.ق (۸۱۱ ه.ش) (۴۶) ۞، «خواجه معین الدین میبدی» -از وزرای یزد در عهد «تیموریان»- قبل از سال ۸۶۱ ه.ق (۸۳۶ ه.ش) (۴۷) ۞، «امیر نظام الدین حاجی قنبر جهانشاهی» به سال ۸۶۲ ه.ق (۸۳۷ ه.ش) (۴۸) ۞، «مولانا عبد الحی» و «مولانا شهاب الدین عبد الله» در زمان «صفویان» و پیش از سال ۱۰۹۰ ه.ق (۱۰۵۸ ه.ش) (۴۹) ۞، «شاهزاده محمد ولی میرزا» به سال ۱۲۴۰ ه.ق (۱۲۰۳ ه.ش) (۵۰) ۞ و «سید علی محمد وزیری» به سال ۱۳۲۴ ه.ش (۵۱) ۞.
زیر گنبد مسجد جامع یزد
زیر گنبد مسجد جامع کبیر یزد؛ معمار یزدی این گنبد دو جداره سعد بن محمد کدوک بوده است.
Beneath of dome of the Yazd great Jame mosque; The Yazdi architect of this two-layered dome was Saadebne Mohammad Kadook.

در منابع و همچنین کتیبه های موجود، نام معماران (۵۲) ۞ قسمت های مختلف بنا و سال اقدامات آنان آمده است؛ از جمله: «مولانا عفیف الدین معمار» در نیمه اول قرن هشتم هجری قمری (۵۳) ۞، «مولانا ضیاء الدین محمد معمار» به سال ۷۷۷ ه.ق (۷۵۴ ه.ش) (۵۴) ۞، «صنع الله معمار یزدی» در سال ۹۴۷ ه.ق (۹۱۹ ه.ش) (۵۵) ۞ و «عمر بن محمود حاج تاج الدین» که نام او در کتیبه ای بی تاریخ بر سردر شرقی بنا دیده می شود (۵۶) ۞. معمار گنبد (۵۷) ۞، «سعد بن محمد کدوک» -بنای یزدی- بوده است؛ اما کتیبه گنبد، مورخ نیست. (۵۸) ۞ سردر و مناره های آن را در سال ۱۳۶۵ ه.ق (۱۳۲۴ ه.ش)، «حسین علی محمودی» -معمار مهریزی- مرمت کرده است. (۵۹) ۞

از خطاطان کتیبه های مسجد می توان به این هنرمندان اشاره کرد: «بهاء الدین هزار اسپ» (۶۰) ۞، «مولانا شمس الدین محمد شاه حکیم خطاط» (۶۱) ۞، «مولانا کمال الدین بن شهاب الدین» مشهور به «عصار» که از او دو کتیبه مورخ ۸۶۳ ه.ق (۸۳۸ ه.ش) و ۸۷۵ ه.ق (۸۴۹ ه.ش) در هشتی ورودی شرقی و کتیبه دیگری بی تاریخ و به ظن قوی مربوط به همین سال ها در محراب گنبد خانه است (۶۲) ۞، «سلطان محمد» (۶۳) ۞، «نور الدین محمد کچویی» (۶۴) ۞، «ابو طالب» (۶۵) ۞، «ذبیحی» (۶۶) ۞ و «علی محمد کاوه» (۶۷) ۞. علاوه بر این هنرمندان، نام حجاران (۶۸) ۞ کتیبه ها، «محمد رضا»، «سلطان محمود یزدی» و فرزند او -«محمد امین»- در کتیبه های مسجد آمده است. (۶۹) ۞

نام سازنده هنرمند و چیره دست محراب زیبای کاشی کاری شده گنبد خانه، «حاج بهاء الدین محمد بن ابی بکر بن الحسینی»، در کتیبه مورخ ۷۷۷ ه.ق (۷۵۴ ه.ش) این محراب دیده می شود. (۷۰) ۞ در هشتی ورودی شرقی، بر مجموعه ای از کاشی معرق (۷۱) ۞ مورخ ۸۲۰ ه.ق (۷۹۶ ه.ش) که ۹۸۲ ه.ق (۹۵۳ ه.ش) نیز می توان خواند، نام «قطب الدین صیرفی» ثبت است. این کاشی ها را از زیر بقایای گرم خانه (۷۲) ۞ گرشاسبی بیرون آورده اند. (۷۳) ۞ در الواح وقف نامه ای این هشتی، نام واقفان، «ابن سلطان محمود حاجی افضل» و «خواجه امین الدین بن حسین بن علی» دیده می شود. (۷۴) ۞

۱-۳- دیگر اطلاعات مکتوب ۩

«دونالد ویلبر» (۷۵) ۞ آورده است که در سمت شرقی صحن، خرابه های مسجدی قدیمی وجود دارد که احتمال می رود متعلق به قبل از «دوره سلجوقیان» باشد. (۷۶) ۞ خرابه های این بنا تا چند دهه پیش باقی بوده و «ماکسیم سیرو» (۷۷) ۞ در رساله خود درباره مسجد جامع یزد، از آن، چندین عکس ارایه کرده است. (۷۸) ۞

سردر مسجد جامع یزد
عکس راست: سردر شرقی؛ عکس چپ: تزیینات سردر شرقی.
Right picture: Eastern entrance portico; Left picture: Decorations of the eastern entrance portico.

معین محمدی

۱-۴- سیر تحول بنا ۩

مسجد فعلی بر جای سه مسجدی بنا شده که در قرون متمادی در جوار یکدیگر ساخته شده بودند. این سه، نهایتاً در دوره «قاجاریان» به مسجدی واحد با صحنی وسیع تبدیل شده است. اولین مسجد یا «مسجد جامع عتیق» در نیمه دوم قرن سوم هجری قمری و در زمان حکومت عمرو لیث صفاری با طرح شبستانی (۷۹) ۞ ساخته شد. این مسجد در نیمه دوم قرن پنجم هجری قمری، در زمان حکومت امرای کاکویی یزد، تعمیر و نوسازی شد و در جوار آن، مناره ای احداث شد که تا قرن نهم هجری قمری بر پا بود. آثار مسجد اولیه تا سال ۱۳۲۴ ه.ش در شمال شرقی صحن مسجد فعلی باقی بود.

دومین مسجد یا «مسجد جامع قدیم»، در نیمه دوم قرن پنجم هجری قمری در زمان حکومت علاء الدوله گرشاسب بن علی بن فرامرز -از امرای کاکویی یزد- ساخته شد. این مسجد که یک گنبد خانه (۸۰) ۞ و یک یا چند ایوان داشت، در قسمت غربی مسجد عتیق بنیان نهاده شد؛ و سپس دختران فرامرز بن علی کاکویی، شبستان (۸۱) ۞ و مقبره ای (۸۲) ۞ در جوار آن، احداث کردند. این مسجد تا سال ۱۲۴۰ ه.ق (۱۲۰۳ ه.ش) بر پا بود و در این سال در نوسازی و گسترش بنا، بخش اعظم آن منهدم گردید.

محراب و گنبد مسجد جمعه یزد
بخشی از محراب و گنبد در گنبدخانه مسجد جامع یزد؛ این محراب زیبا را حاج بهاء الدین محمد در سال ۷۵۴ ه.ش ساخته است.
Part of the prayer nich and dome in gonbad-khaneh of Yazd Jame mosque; Haj Bahaoddin Mohammad has built this beautiful prayer niche in year 1375 A.D.

معین محمدی

سومین مسجد یا «مسجد جامع نو» در نیمه اول قرن هشتم هجری قمری به همت «سید رکن الدین محمد قاضی» در پشت قبله مسجد جامع قدیم بنیان نهاده شد. این مسجد صحنی کوچک و گنبد خانه و ایوانی عظیم داشت. (۸۳) ۞ ماکسیم سیرو معتقد است که این بنا، قسمتی از طرح مسجدی چهار ایوانی (۸۴) ۞ بوده که به انجام نرسیده است. (۸۵) ۞ در سال ۷۷۷ ه.ق (۷۵۴ ه.ش)، اقدامات ساختمانی شاه یحیی بن مظفر به تزیینات کاشی کاری (۸۶) ۞ وسیع در مسجد جامع نو و احداث شبستان شرقی و سردر عظیم مسجد منجر شد. (۸۷) ۞

در سال ۸۰۹ ه.ق (۷۸۵ ه.ش) و در زمان «خواجه جلال الدین خوارزمی»، تزیینات کاشی کاری مسجد جامع نو ادامه یافت. در این زمان، نگارش کتیبه سوره «انّا فتحنا» بر پیرامون صحن مربع شکل و ایوان و گنبد خانه مسجد آغاز شد که در سال ۸۱۹ ه.ق (۷۹۵ ه.ش)، در دوره شاه نظام الدین کرمانی، همزمان با احداث شبستان غربی و درگاه (۸۸) ۞ ورودی غربی، پایان یافت. (۸۹) ۞ شاه نظام الدین همچنین کاروانسرای (۹۰) ۞ مقابل سردر مسجد را به صورت جلو خان (۹۱) ۞ در آورد. در میانه این جلو خان، دو حوض بوده است که در نقشه ترسیمی ماکسیم سیرو دیده می شود. (۹۲) ۞

در دوره حکومت امیر چخماق، در سال ۸۲۵ ه.ق (۸۰۱ ه.ش)، مرمت و نوسازی مسجد جامع عتیق آغاز شد که تا سال ۸۴۶ ه.ق (۸۲۱ ه.ش) به طول انجامید. ماکسیم سیرو معتقد است که احتمالاً مناره های سردر اصلی مسجد را در این دوره ساخته اند. در احتمالی دیگر، این مناره ها را در زمان شاه طهماسب صفوی به سردر افزوده اند. کتیبه هایی متعلق به این زمان بر سردر مسجد دیده می شود.

در دوره «فتحعلی شاه قاجار»، اقدامات ساختمانی گسترده در مسجد، به تخریب قسمت های زیادی از بنای سه مسجد جامع منجر شد. در این زمان، مسجد جامع فعلی، به صورت بنایی واحد شکل گرفت. در عملیات گسترش صحن مسجد جامع نو و تخریب سه جبهه حیاط (۹۳) ۞ مربع شکل آن، بخش اعظم کتیبه قرآنی پیرامون صحن از بین رفت؛ و امروزه فقط قسمت هایی از آن در جبهه جنوبی و گنبد خانه و ایوان باقی است. همچنین بخش اعظم مساجد جامع عتیق و جامع قدیم تخریب، و صحن مسجد جامع فعلی به جای آنها ساخته شد. به علاوه، قسمت هایی که در دو سوی شرق و غرب این صحن باقی ماند، مرمت شد. در این دوره، سردر شمالی مسجد، در محل ورودی (۹۴) ۞ عهد گرشاسب، نوسازی شد. در دوره «ناصر الدین شاه قاجار»، شبستان شرقی و هشتی ورودی اصلی و مناره های بلند سردر و پشت بند (۹۵) ۞ های گنبد خانه مرمت شد.

بنای مسجد در دوره اخیر، آسیب فراوانی دیده بود تا آنکه در سال ۱۳۲۴ ه.ش به همت حاج سید علی محمد وزیری مرمت اساسی شد. در این دوره، بقایای مسجد جامع عتیق را که در کنار صحن مسجد متروک بود، تخریب کردند و بر جای آن، شبستانی جدید ساختند. (۹۶) ۞

پاورقی:

(۱) ۩ هشتی فضای مکث سرپوشیده ای است در ورودی که معمولاً بلافاصله بعد از سردر و مدخل قرار می گیرد و قاعده آن ممکن است به شکل های مختلفی باشد.
(۲) ۩ به نوشته ای که برای تزیین یا تیمن یا رساندن پیام بر قسمتی از بنا نقش می کنند، کتیبه می گویند. همچنین به قابی که بالای نما یا در یا پنجره، شبیه به کتیبه اما بدون نوشته درست می کنند نیز کتیبه می گویند.
(۳) ۩ کاشی صفحه ای رنگین و سفالی است که برای تزیین بنا از آن استفاده می شود. روی کاشی ها کاملاً لعاب دار است و معمولاً به اشکال ساده هندسی پخت می شوند. به عکس سفال، شکل کاشی در پیش از پخت، تابع طرح تزیینی خاصی نیست و یا حداکثر تابع طرح تزیینی ساده و نه پیچیده ای است.
(۴) ۩ ایرج افشار؛ یادگار های یزد، معرفی ابنیه تاریخی و آثار باستانی یزد؛ تهران؛ انجمن آثار ملی؛ ۱۳۵۴ ه.ش؛ ج ۲؛ ص ۱۳۱
(۵) ۩ همان؛ ج ۲؛ ص ۱۳۶ – ۱۳۷
(۶) ۩ همان؛ ج ۲؛ ص ۱۲۸ – ۱۲۹
(۷) ۩ همان؛ ج ۲؛ ص ۱۳۷
(۸) ۩ همان؛ ج ۲؛ ص ۱۴۳ – ۱۴۴
(۹) ۩ همان؛ ج ۲؛ ص ۱۴۰
(۱۰) ۩ همان؛ ج ۲؛ ص ۱۲۹
(۱۱) ۩ همان؛ ج ۲؛ ص ۱۳۰
(۱۲) ۩ همان؛ ج ۲؛ ص ۱۳۷ – ۱۳۸
(۱۳) ۩ همان؛ ج ۲؛ ص ۱۴۳
(۱۴) ۩ همان؛ ج ۲؛ ص ۱۳۳ – ۱۳۵
(۱۵) ۩ همان؛ ج ۲؛ ص ۱۳۱ – ۱۳۲
(۱۶) ۩ همان؛ ج ۲؛ ص ۱۳۰ – ۱۳۱
(۱۷) ۩ همان؛ ج ۲؛ ص ۱۳۵ – ۱۳۶
(۱۸) ۩ سردر از اجزای دستگاه ورودی ساختمان است که با آن، مدخل بنا را در بیرون به طرق مختلف چون قاب بندی و تزیین و تغییر سطح و ارتفاع تشخص می بخشند. گاه سردر فضایی است نیم باز و ایوان مانند.
(۱۹) ۩ ایرج افشار؛ همان؛ ج ۲؛ ص ۱۲۵ – ۱۲۷
(۲۰) ۩ همان؛ ج ۲؛ ص ۱۲۷
(۲۱) ۩ همان؛ ج ۲؛ ص ۱۲۵
(۲۲) ۩ نشانه سمت قبله در بنا، از حد طاق نمایی ساده گرفته تا فرو رفتگی عمیق را محراب می گویند که معمولاً تزیین می شود.
(۲۳) ۩ ایرج افشار؛ همان؛ ج ۲؛ ص ۱۵۰
(۲۴) ۩ ایوان فضای نیم بازی است که معمولاً از سه طرف بسته و از یک طرف مشرف به فضای باز است.
(۲۵) ۩ ایرج افشار؛ همان؛ ج ۲؛ ص ۱۵۲
(۲۶) ۩ همان؛ ج ۲؛ ص ۱۴۷
(۲۷) ۩ همان جا
(۲۸) ۩ قرایت خانه یا دار الحفاظ، مکان استقرار قاریان برای حفظ و تلاوت قرآن کریم در بنا های دینی و مقابر می باشد.
(۲۹) ۩ به حیاط یا فضای باز بنا، خصوصاً در بنا های عمومی، صحن می گویند.
(۳۰) ۩ ایرج افشار؛ همان؛ ج ۲؛ ص ۱۴۶
(۳۱) ۩ همان؛ ج ۲؛ ص ۱۵۲ – ۱۵۳
(۳۲) ۩ همان؛ ج ۲؛ ص ۱۵۳ – ۱۵۴
(۳۳) ۩ بانی یا بنیانگذار یا کارفرمای بنا کسی است که هزینه احداث آن را تامین می کند.
(۳۴) ۩ صدیقه گلشن؛ بنا های اولیه مسجد جامع کبیر یزد و بررسی تاریخچه مسجد جامع کبیر یزد؛ صفه، نشریه علمی پژوهشی معماری و شهرسازی؛ سال ۸؛ ش ۲۶، بهار و تابستان ۱۳۷۷ ه.ش؛ ص ۱۰۹
(۳۵) ۩ جعفر بن محمد بن حسن جعفری؛ تاریخ یزد؛ به کوشش ایرج افشار؛ زیر نظر احسان یار شاطر؛ مجموعه متون فارسی؛ تهران؛ بنگاه ترجمه و نشر کتاب؛ ۱۳۴۳ ه.ش؛ ص ۲۱
(۳۶) ۩ احمد بن حسین بن علی کاتب؛ تاریخ جدید یزد؛ به کوشش ایرج افشار؛ تهران؛ فرهنگ ایران زمین؛ امیر کبیر؛ ۲۵۳۷ ش.ش؛ ص ۶۶
(۳۷) ۩ همان؛ ص ۱۱۴ – ۱۱۵ و ایرج افشار؛ همان؛ ج ۲؛ ص ۱۱۴ – ۱۱۵
(۳۸) ۩ جعفر بن محمد بن حسن جعفری؛ همان؛ ص ۹۴ – ۹۵
(۳۹) ۩ منار یا مناره، بنایی منفرد و یا جزئی از یک بنا است که معمولاً مرتفع و کشیده می سازند که نوعی نشانه است و گاه بر آن اذان می گویند.
(۴۰) ۩ محمد مفید مستوفی بافقی؛ جامع مفیدی؛ به کوشش ایرج افشار؛ تهران؛ کتاب فروشی اسدی؛ ۱۳۴۰ ه.ش؛ ج ۳؛ ص ۶۴۴ – ۶۴۵
(۴۱) ۩ جعفر بن محمد بن حسن جعفری؛ همان؛ ص ۳۶
(۴۲) ۩ احمد بن حسین بن علی کاتب؛ همان؛ ص ۶۰ – ۶۱ و صدیقه گلشن؛ همان جا
(۴۳) ۩ صدیقه گلشن؛ همان؛ ص ۱۱۲
(۴۴) ۩ ایرج افشار؛ همان؛ ج ۲؛ ص ۱۱۶ – ۱۱۷ و احمد بن حسین بن علی کاتب؛ همان؛ ص ۹۵
(۴۵) ۩ احمد بن حسین بن علی کاتب؛ همان؛ ص ۹۵ – ۹۶
(۴۶) ۩ همان؛ ص ۱۱۵ و جعفر بن محمد بن حسن جعفری؛ همان؛ ص ۹۵
(۴۷) ۩ احمد بن حسین بن علی کاتب؛ همان جا و ایرج افشار؛ همان؛ ج ۲؛ ص ۱۱۹ – ۱۲۰
(۴۸) ۩ محمد مفید مستوفی بافقی؛ همان؛ ج ۳؛ ص ۶۴۵
(۴۹) ۩ همان؛ ج ۳؛ ص ۶۴۷
(۵۰) ۩ عبد الوهاب طراز؛ کتابچه موقوفات یزد؛ به کوشش ایرج افشار؛ فرهنگ ایران زمین؛ سال ۱۳۴۱؛ ج ۱۰؛ ص ۱۲
(۵۱) ۩ ایرج افشار؛ همان؛ ج ۲؛ ص ۱۲۲ – ۱۲۳
(۵۲) ۩ سازنده یا معمار بنا همان طراح و ناظر ساخت بنا است که معمولاً هماهنگی متخصصان و هنرمندان مختلف را بر عهده داشته و گاه خود در ساخت بخش هایی از بنا شرکت می کرده است.
(۵۳) ۩ احمد بن حسین بن علی کاتب؛ همان؛ ص ۱۱۵
(۵۴) ۩ جعفر بن محمد بن حسن جعفری؛ همان؛ ص ۹۵
(۵۵) ۩ ایرج افشار؛ همان؛ ج ۲؛ ص ۱۲۹
(۵۶) ۩ همان؛ ج ۲؛ ص ۱۲۸
(۵۷) ۩ گنبد پوششی است مرتفع برای دهانه ای وسیع که شکل های گوناگونی چون نیم کره، شلجمی، مخروطی یا هرمی دارد.
(۵۸) ۩ ایرج افشار؛ همان؛ ج ۲؛ ص ۱۵۱
(۵۹) ۩ همان؛ ج ۲؛ ص ۱۲۷
(۶۰) ۩ احمد بن حسین بن علی کاتب؛ همان جا
(۶۱) ۩ ایرج افشار؛ همان؛ ج ۲؛ ص ۱۲۰ و ۱۲۷ و محمد مفید مستوفی بافقی؛ همان؛ ج ۳؛ ص ۶۴۵
(۶۲) ۩ ایرج افشار؛ همان؛ ج ۲؛ ص ۱۴۰، ۱۴۳ – ۱۴۴ و ۱۴۹ – ۱۵۰
(۶۳) ۩ همان؛ ج ۲؛ ص ۱۲۹ – ۱۳۰
(۶۴) ۩ همان؛ ج ۲؛ ص ۱۳۲ – ۱۳۳ و ۱۳۵
(۶۵) ۩ همان؛ ج ۲؛ ص ۱۳۸
(۶۶) ۩ همان؛ ج ۲؛ ص ۱۳۲
(۶۷) ۩ همان؛ ج ۲؛ ص ۱۵۳
(۶۸) ۩ حجار همان تراشکار سنگ یا کنده کار روی سنگ است.
(۶۹) ۩ ایرج افشار؛ همان؛ ج ۲؛ ص ۱۳۶، ۱۳۸ و ۱۴۳
(۷۰) ۩ همان؛ ج ۲؛ ص ۱۵۰
(۷۱) ۩ کاشی معرق، نوعی کاشی است که به شیوه معرق می سازند. معرق نیز نوعی تزیین است که از کنار هم نهادن قطعات یک یا چند نوع ماده به شکل ها و رنگ های مختلف مطابق طرحی معین پدید می آید.
(۷۲) ۩ به شبستان زمستانی بنا هایی چون مسجد گرم خانه می گویند. در حمام، به محل اصلی استحمام و جای مشت و مال که خزینه از ملحقات آن است نیز گرم خانه می گویند.
(۷۳) ۩ ایرج افشار؛ همان؛ ج ۲؛ ص ۱۳۷
(۷۴) ۩ همان؛ ج ۲؛ ص ۱۳۰ – ۱۳۱
(۷۵) ۩ Donald Newton Wilber (1907-?)
(76) ۩ دونالد ن. ویلبر؛ معماری اسلامی ایران در دوره ایلخانان؛ ترجمه عبد الله فریار؛ زیر نظر محمد سعیدی؛ مجموعه معارف عمومی؛ تهران؛ بنگاه ترجمه و نشر کتاب؛ ۱۳۴۶ ه.ش؛ ص ۱۷۲
(۷۷) ۩ Maxime Siroux
(78) ۩ ایرج افشار؛ همان؛ ج ۲؛ ص ۱۱۳
(۷۹) ۩ طرح شبستانی یا مسجد شبستانی، مسجدی است که فضا های اصلی آن منحصر به شبستان و صحن باشد.
(۸۰) ۩ به فضا های گنبد داری که غالباً در بنا های دینی قرار دارد، گنبد خانه می گویند.
(۸۱) ۩ شبستان، فضایی است ستون دار در مسجد که معمولاً از چهار طاقی های مشابه تشکیل شده است.
(۸۲) ۩ مقبره، بنا یا فضایی است که برای قبر کسی سازند و یا اینکه قبر شخص مهمی در آن باشد و بدان شناخته شود.
(۸۳) ۩ اطلاعات سیر تحول بنا از ابتدا تا این قسمت از یادداشت های خانم صدیقه گلشن برای گنجنامه استخراج شده است.
(۸۴) ۩ چهار ایوانی، الگویی است در طرح بنا که در آن، هر چهار ضلع حیاط، ایوانی در وسط داشته باشد.
(۸۵) ۩ دونالد ن. ویلبر؛ همان جا
(۸۶) ۩ کاشی کاری عملی است که در آن، کاشیکار، کاشی ها را مطابق طرح در بنا نصب می کند.
(۸۷) ۩ بنگرید به پانوشت ۸۳٫
(۸۸) ۩ درگاه، جای در یا مدخل، قسمتی از دیوار است که در را درون آن قرار می دهند.
(۸۹) ۩ بنگرید به پانوشت ۸۳٫
(۹۰) ۩ کاروان سرا محل توقف و اقامت کاروانیان است و معمولاً شامل صحن و حجره هایی در پیرامون آن و امکاناتی برای تخلیه بار و نگهداری ستوران می باشد. کاروانسرا بر دو نوع درون شهری و برون شهری است.
(۹۱) ۩ جلو خان محوطه است باز و از اجزای دستگاه ورودی که پیش از سردر و در جلوی آن قرار می گیرد.
(۹۲) ۩ ایرج افشار؛ همان؛ ج ۲؛ ص ۱۱۷ و نقشه مابین ص ۱۲۰ و ۱۲۱ و احمد بن حسین بن علی کاتب؛ همان؛ ص ۹۵
(۹۳) ۩ حیاط، فضای بازی است که توسط بنا محصور شده باشد.
(۹۴) ۩ ورودی، بخشی از بنا است که بیرون بنا را به داخل آن مرتبط می کند.
(۹۵) ۩ پشت بند، دیوار یا قوسی است که وظیفه آن مهار کردن رانش جرز یا طاق است.
(۹۶) ۩ در خصوص ماخذ مطالب اخیر بنگرید به پانوشت ۸۳٫

بخش دوم مقاله :

مسجد جامع کبیر یزد
مسجد جامع کبیر یزد، درخشان ترین بنای یزد که بنای ابتدایی آن را علاء الدوله کالینجار در دوره کاکویه بر جای آتشکده ای باستانی نهاد؛ مسجد جمعه بنایی است قدیم و بسیار فاخر و جمیل؛ درخشندگی کاشی ها، بلندی منار ها، زیبایی گچ کاری، گشادگی صحن، خوابیدگی گنبد و بالاخره شبستان زمستانی وسیع هر یک عنصری و عاملی از بزرگی، زیبایی و هنرمندی این یادگار ارجمند و دست پرورد هزار ساله یزد است؛ تکیه بلند و سردر آسمانی اش با اینکه اندامی بس کشیده دارد بر شانه ای نازک ایستاده و فشار عمودی مناره ها که آفریده ذوق هنرمندان ایرانی است، جرز های باربر آن را نغز و نازک کرده است.

عکس: همایون امیر یگانه؛ متن: ایرج افشار، محمدکریم پیرنیا

۱- مسجد جامع کبیر یزد

مسجد جامع کبیر یزد از بنا های زیبا و باشکوه اسلامی ای است که در قرن ششم هجری، ساختمان اولیه آن، آغاز گردید؛ و از لحاظ عظمت بنا و صنعت معماری و کاشی کاری، کم نظیر و مورد اعجاب تماشا کنندگان است.

این مسجد بزرگ، در وسط شهر قدیم و داخل حصار، واقع شده است. کلیه مساحت آن، اعم از قسمت هایی که زیربنا است و جز آنها، ۹۸۰۰ متر مربع، و مساحت قسمت های مزین به کاشی، شامل کتیبه ها و غیره، در حدود ۵۰۰ متر مربع می باشد. طول مسجد، ۱۰۴ متر و عرض آن، ۹۹ متر است. مسجد جمعه یزد دارای هفت مدخل با در ورود است، که به راه ها و کوچه های متعدد، ارتباط دارد.

بانی اولیه مسجد، «علاء الدوله کالنجار» -از دودمان آل بویه- بوده است که در زمان «ملک شاه سلجوقی»، در یزد، امارت داشته است. وی، مردی مذهبی و باعقیده بوده است. او در سال ۵۰۴ هجری قمری (۴۸۹ ه.ش.) به یزد آمده و در سال ۵۲۷ ه.ق. (۵۱۲ ه.ش.) در این شهر، وفات یافته است. آثار تاریخی او، فعلاً، ویران است.

پس از او، در سال ۷۲۴ ه.ق. (۷۰۳ ه.ش.)، مولای اعظم، «سید رکن الدین نظام الحسینی»، در سمت قبله بنای علاء الدوله (۱) ۞، زمین وسیعی را اختیار کرده و ساختمان مجللی (۲) ۞ را بنیاد نهاده است. این مرد، از بزرگان زمان خویش و در علو همت، بی نظیر بوده است. آثار خیریه دیگری نیز از خود به یادگار گذاشته که از جمله، میاه پربرکت وقف آباد می باشد. این سید جلیل، در حالیکه ساختمان گنبد و ایوان، ناتمام بود، در سال ۷۳۲ ه.ق. (۷۱۰ ه.ش.)، درگذشت و پس از او، مولانا «شرف الدین علی یزدی»، که از مفاخر یزد و از مردان بنام دوره تیموری است، بر حسب وصیت سید رکن الدین، گنبد و ایوان را به اتمام رسانید. طول گنبد از ابتدای ایوان تا محراب، ۳۰ متر و عرض آن، ۱۴ متر می باشد. سپس در زمان امیر تیمور، به سال ۷۷۷ ه.ق. (۷۵۴ ه.ش.)، گنبد و ایوان، به کاشی، مزین گردید.

در طرفین محراب، تاریخ اتمام کاشی کاری، و نام معمار آن، بر آجر های کاشی، نوشته شده است با این عبارات:

طرف راست: “عمل حاج «بهاء الدین محمد بن الحسین» یعرف بوالا الیزدی.”
طرف چپ: “تم فی شهر محرم الحرام سنه سبع و سبعین و سبع مائه الهجریه (۳) ۞.”

خوش نویسی و کاشی کاری مسجد جامع یزد
گوشه ای از کاشیکاری و خوشنویسی ایوان و گنبد مسجد جمعه یزد؛ این خوشنویسی جلی نسخ مربوط به آیه ۲۰ سوره مبارکه الفتح و اثر بهاء الدین هزارسپ یا هزار اسب است.

Brian McMorrow; PBase.com

در زمان پسر «امیر تیمور» -امیرزاده «پیر محمد عمر شیخ»-، «خواجه جلال الدین محمود خوارزمی» به یزد آمد و کتیبه ای بسیار زیبا به خط نسخ به دست مولانا «بهاء الدین هزار اسب» که سرآمد خوش نویسان زمان بوده، حاوی سوره مبارکه فتح، گرد گنبد و ایوان درافزود؛ اما کتیبه نام برده، ناتمام ماند تا در سنه ۸۱۹ ه.ق. (۷۹۵ ه.ش.) به دست «شاه نظام کرمانی»، در زمان «شاهرخ میرزا»، اتمام پذیرفت؛ و هم به دستور وی، اسماء دوازده امام، بر کتیبه ایوان، نقش گردید؛ و القاب شاهرخ، بر کتیبه سردر مدخل بزرگ، به کاشی، منقوش گشت. این کتیبه اخیر، به خط نسخ و کاشی سفید می باشد و بالای آن، خطوط کوفی بر کاشی زرد، نوشته شده است.

در ۸۳۶ ه.ق (۸۱۱ ه.ش.)، «امیر جلال الدین چقماق» -از معاریف و منسوبان «شاهرخ میرزا»، با حرم خود -ستی فاطمه خاتون- به یزد آمد. این بانوی بلند همت و خیر، در حین اقامت خود در یزد، آثاری نیک به یادگار گذاشت؛ از جمله، پیشگاه ایوان مسجد را با سنگ های مرمری که از تبریز به دستور وی آورده بودند، تزیین نمود؛ و دو ستون مرمر در دو طرف ایوان نصب کرد و بالای آنها، ستونی از کاشی به ارتفاع ۱۸ متر بساخت و اکنون در قسمت فوقانی ستون کاشی مزبور، این عبارات، خوانده می شود:

سمت راست: “فی زمن السلطان الاعظم، معین الحق و الخلافه و الدین «شاهرخ (۴) ۞ بهادر خان سلطان» -خلد الله تعالی ملکه و سلطنته فی العالم-.”
سمت چپ: “امرت باعلاء المبانی توفیقاً بفضل الله الحامی، امراة الامیر چقماق الشامی، سمیة بنت الرسول، فاطمة البتول؛ فتقبلها بقبول حسن؛ سنه ۸۳۶ (۸۱۱ ه.ش.).”

گنبد و ایوان مسجد جامع کبیر یزد
نمایی از گنبد و بخشی از ایوان مسجد جمعه یزد؛ ایوان بزرگ، غرفه ها، گوشوار ها، بزوار ها، رواق ها و طنبی های آن همه در حد زیبایی است و معماری باشکوه پارتی را با همه جلال و احتشام و نغزی و ریزه کاری اش به یاد می آورد؛ قوس های جناغی خوش اندامش که تناسب ۴ و ۳ دارد در عین نغزی، ژرف نگری معمار ایرانی را در استواری بنا نشان می دهد؛ روشنایی گنبد با وضع طاقچه های گچ اندود در برابر روزن های مشبک به نحوی شاعرانه تامین شده است.

عکس: امیر رضا معین فر، عکس یزد یاد عبد الجبار قرایی؛ متن: محمد کریم پیر نیا

قبر این بانوی محترم، در کنار میدان امیر چقماق، در داخل گنبد آجری کوچکی قرار گرفته که متاسفانه در اثر عدم توجه و مرور زمان، دستخوش ویرانی است.

«خواجه غیاث الدین عقیل» نیز رواقی یا سالنی به طول ۳۸ متر و عرض ۹ متر، با آجر و گچ، در سمت راست گنبد ساخته و «شاه یحیی» -آخرین حکمران آل مظفر- هم رواقی به مانند رواق خواجه غیاث الدین، در سمت چپ گنبد بنا کرده است.

در سال ۸۶۲ ه.ق. (۸۳۷ ه.ش.)، «امیر نظام الدین حاجی قنبر جهانشاهی» -وزیر یزد-، مسجد را مرمتی کرده و القاب «میرزا جهانشاه» را با خط نسخ، به کاشی نوشت و بر سردر مدخل بزرگ، ذیل کتیبه شاه نظام کرمانی -القاب شاهرخی-، قرار داد.

در سال ۹۳۰ ه.ق. (۹۰۳ ه.ش.)، «آقا جمال الدین محمد» که ابتدای جلوس «شاه طهماسب صفوی» در یزد حکمرانی داشت، دو منار بر دو طرف سردر مدخل بزرگ بساخت. محیط قاعده منار ها، ۸ متر، و ارتفاع آنها، ۵۰ متر است و سراپا مزین به کاشی الوان و اسماء جلاله می باشد؛ و آیات مبارکات قرآن بر آن منقوش است.

در زمان «فتح علی شاه قاجار»، به سال ۱۲۴۰ ه.ق. (۱۲۰۴ ه.ش.) که شاهزاده «محمد ولی میرزا»، حکمران یزد بود، صحن مسجد را کاملاً تعمیر نموده و رواق هایی از گچ و آجر، اطراف صحن، ساخته، و شبستانی در سمت مغرب مسجد، به مساحت ۱۰۰۸ متر مربع که هم اکنون بر پای است، بنیاد نهاد.

صحن مسجد جامع یزد
نمایی شمالی از صحن داخلی مسجد جمعه یزد در عکسی گرفته شده از بالای ایوان و گنبد؛ در سه طرف صحن یک رشته رواق ساخته محمد ولی میرزا است؛ در سمت شرقی و راست صحن در جلو مربوط به دهلیز یا کریاس و سردر اصلی و در عقب عکس مسجد جامع عتیق یا شبستان علاء الدوله کالنجار است؛ سمت غرب و چپ صحن گرمخانه محمد ولی میرزا است؛ لکه تیره کف صحن پس از سکو یا مهتابی ورودی پایاب آب زارچ است.

Michael S. Yamashita; Corbis.com

شبستان دیگری هم در سمت شرقی مسجد، به مساحت ۲۰۴۶ متر مربع واقع شده که اکنون ویران است و از آثار ساختمانی علاء الدوله کالنجار می باشد. رواق های دو طرف گنبد، به وسیله راهرو های کوتاه و وسیعی، به داخل گنبد و ایوان مربوط می شود و هنگام انعقاد نماز جمعه، اتصال عده ای را که در این رواق ها به نماز می ایستند با عده ای که در گنبد هستند، آسان و میسر می سازد.
گرمخانه مسجد جامع یزد
عکس یکی از خادمان مسجد جمعه یزد در شبستان یا گرمخانه شاهزاده محمد ولی میرزا در سمت غربی صحن مسجد.

عکس: همایون امیر یگانه؛ کتاب: یزد نگین کویر

طول صحن مسجد، ۸۳ متر و عرض آن، تقریباً ۲۰ متر می باشد. وسط صحن، سکوی کوتاهی به طول ۳۵ متر و عرض ۱۵ متر ساخته شده که در ایام تابستان، نماز های صبح و شام، در آنجا، گزارده می شود.

چند رشته میاه، از آغاز ساختمان، از میان مسجد عبور می کرده که بعضی در سطح زمین و برخی در پایاب ها، جریان داشته است؛ اما اکنون به استثنای میاه زارچ که از همان زمان علاء الدوله در پایاب هفتاد و چهار پله ای (۵) ۞ جاری است، یا، جریان آب ها را بر خلاف دستور واقفین تغییر داده اند، یا خشکیده است.

در جلوی سردر مدخل، حوض هشت گوشه نسبتاً بزرگی ساخته شده که در زمان مولانا سید رکن الدین، میاه وقف آباد که از مستحدثات خود او بوده، دایماً در آن جاری می بوده و اکنون به عللی که در اینجا مقام بیان آن نیست، در سال، یکی دو دفعه بیشتر از مسجد عبور نمی کند؛ به طوری که این مسجد با همه عظمت، از حیث آب، در مضیقه است. یکی از خیرمندان در نظر دارد منبع وسیع و بزرگی، متناسب با احتیاجات مسجد به سبک جدید بسازد.

کتیبه داخل محراب، به آیه مبارکه “اقم الصلوة لدلوک الشمس … مقاماً محمودا” (۶) ۞ به خط نسخ و کاشی سفید، مزین گردیده است؛ و در بالای آن خطوط، همین آیات، به خط کوفی، بر کاشی زرد نوشته شده است. در وسط محراب، جملات “لا اله لا الله؛ محمداً رسول الله؛ علیاً ولی الله؛ حقاً حقا.” بر کاشی زرد بسیار ممتازی دیده می شود و اسماء مقدسه حضرت رسول و ائمه دوازده گانه در ذیل آن کاشی، منقوش است.

گرچه تاریخ صریح این قسمت، معلوم نیست، ولی از این عبارات و نوع کاشی ها و خطوط، می توان حدس زد که شهرستان یزد از زمانی خیلی قدیم، «دار الشیعه» بوده است.

نقشه یا پلان مسجد جامع یزد
نقشه و پلان مسجد جمعه یزد و وضع تاریخی آن در دوره های مختلف.
۱- مسجد جامع عتیق یا شبستان علاء الدوله کالنجار و مکان آتشکده باستانی؛ ۲- صحن داخلی؛ ۳- گنبد؛ ۴- ایوان اصلی؛ ۵- رواق خواجه غیاث الدین؛ ۶- رواق شاه یحیی؛ ۷- صحن خارجی یا فضای جلو خان؛ ۸- سردر اصلی یا سردر شرقی؛ ۹- کریاس یا دهلیز؛ ۱۰- ورودی پایاب آب زارچ؛ ۱۱- شبستان یا گرمخانه محمد ولی میرزا؛ ۱۲- در غربی؛ ۱۳- در شمالی؛ ۱۴- در شمال غربی؛ ۱۵- در جنوب غربی که نیمه بسته است؛ ۱۶- در شمال شرقی که بسته است؛ ۱۷؛ بقعه سادات قل هو اللهی یا امامزاده علی بن جعفر؛ ۱۸- حمامی قدیمی که تخریب شده است؛ ۱۹- مکان تاسیس کتابخانه وزیری.

رساله ماکسیم سیرو؛ ۱۹۳۷ م.

سید علی محمد وزیری
حجت الاسلام حاج سید علی محمد وزیری؛ این مرد بلند همت با تشکیل هیئت حامیان مسجد و ترغیب مردم و اصناف، توانست به زیبایی مسجد جمعه را تعمیر و مرمت کند و روحی در کالبد نیمه جان آن بدمد؛ مرقد این عالم واعظ در کتابخانه وزیری و چسبیده به ضلع جنوبی حیاط سردر مسجد جامع می باشد.

۲- تشکیل هیئت حامیان مسجد ۩

این کاخ مجلل که آخرین تاریخ مرمت آن را سال ۱۲۴۰ ه.ق. (۱۲۰۴ ه.ش.) یاد کردیم، در طول یک قرن و اندی، در برابر باد و باران و حوادث، دچار خرابی های فراوان شده و بر اثر عدم التفات و توجه مردم، روز به روز بر ویرانی آن، می افزود. کاشی مناره ها و قسمت هایی از گنبد و ایوان، شکسته و ریخته، آجرفرش بام ها، خرد شده، سقف و ستون، شکاف برداشته، سنگ های مرمر پیشگاه، به وضعی نامنظم و نامطلوب درآمده، و کتیبه بزرگ دور گنبد و ایوان، در شرف ریختن بود. این وضع رقت بار، هر بیننده صاحب دلی را متاثر می ساخت و بسی جای دریغ و افسوس بود که این بنای عظیم، که به همت مردانی چند، استوار شده و در طول قرون گذشته، یادگار پرافتخار مسلمین و نمودار احساسات مذهبی بوده، خراب و ویران گردد.

عده ای که هنوز خون اسلامیت در عروقشان جوش می زد و حس دیانت، آنها را تکان می داد، روا ندانستند که این بارگاه عالی و معبد عظیم اسلامی ای که به دست برادران صاحب ایمان آنها برافراشته شده، فرو ریزد؛ و سند نجابت و ایمانی که به پایمردی اسلاف، تنظیم یافته، مندرس شود؛ و این همه آثار لطف و ذوق که بر هر یک از کاشی های آن آشکار است، محو و نابود گردد. اما این احساسات، همچون آتش در زیر خاکستر، فرو خفته بود تا اخیراً به تحریک و مساعی آقای «سید علی محمد وزیری» که از وعاظ معروف و از سادات جلیل القدر عریضی می باشند، هیئتی به نام «هیئت حامیان مسجد جامع کبیر»، تشکیل یافت. این هیئت به مدیریت آقای «غلام رضا ضرابی»، اکنون، قریب دو سال است کوشش فراوان در راه عمران و آبادی مسجد، ابراز داشته و تا امروز، بیش از یک میلیون ریال از «یزد»، «مشهد»، «بمبئی» و بعضی نواحی دیگر، گرد آورده و به مصرف تعمیر، رسانیده است.

مرمت مسجد جامع یزد
دو عکس از وضع پیش و پس از تعمیر مسجد جامع کبیر به همت هیئت حامیان مسجد؛ عکس از سردر مسجد، به تنهایی، بزرگی کار و همت این هیئت و اهمیت امر مرمت آثار باستانی را نشان می دهد.
عکس چپ: وضع شکستگی و ویرانی سردر مسجد جمعه یزد، عکس برداری شده در حدود سال ۱۳۱۴٫
عکس راست: وضع حال و پس از تعمیر مسجد در حدود سال ۱۳۳۰ به همت حاج سید علیمحمد وزیری -بانی هیئت حامیان مسجد- و کمک خیرین و مردم.

عکس چپ: آرتور اپهام پوپ، کتاب: بررسی هنر ایران

هزینه تعمیر کلی مسجد، به طوری که کارشناسان برآورد نموده اند، علاوه بر آنچه به مصرف رسیده، در حدود چهار میلیون ریال می باشد. معماری مسجد، به دستور و عمل استاد «حسین علی محمودی مهریزی» -کارشناس اداره فرهنگ- انجام گرفته است. او، جوانی باهوش و در فن خود، صاحب ذوق و نظر صائب است؛ چنانکه در نصب کاشی مناره ها، بدون منجنیق، به وسیله پالکی در عین اینکه کاری خطرناک بود، اقدام کرد و به طور کلی در قسمت های مهم این ساختمان، با سلیقه مخصوصی که دارد، از هیچ گونه سعی و کوشش، فروگذار ننموده است. با این همه، مهندسین و کارشناسان فنی، مورد نیاز می باشند. شرح تعمیرات و اقدامات دو ساله هیئت و وجوهی که خیرمندان پرداخته اند، مبسوطاً در کتابی، جداگانه، انتشار خواهد یافت که آقای علی محمد وزیری این خدمت را بر عهده گرفته اند.
پاورقی:

(۱) ۩ مسجد ابتدایی که توسط علاء الدوله کالینجار ساخته شده را «مسجد جامع عتیق» می گویند.
(۲) ۩ ساختمانی که توسط سید رکن الدین ساخته شده همین مسجد جامع کنونی است.
(۳) ۩ برابر با ماه خرداد یا تیر سال ۷۵۴ ه.ش.
(۴) ۩ کلمه «شاهرخ» با کاشی زرد مشخص است.
(۵) ۩ گویا اکنون این پایاب پس از بازسازی های جدید ۶۳ پله دارد.
(۶) ۩ آیه ۷۸ و ۷۹ سوره مبارکه الاسراء با این ترجمه و مضمون: “نماز را از زوال آفتاب تا نهایت تاریکی شب بر پا دار و نماز صبح را؛ زیرا نماز صبح همواره با حضور فرشتگان است؛ و پاسی از شب را زنده بدار تا برای تو نافله ای باشد؛ امید که پروردگارت تو را به مقامی ستوده برساند.”

تزئینات و کاشی کاری مسجد جامع یزد :

اغلب اوقات راهنمایان گردشگری  در توضیحات مربوط به کتیبه سوره فتح به اسم خطاط و اینکه چه خوابی دیده و چگونه این کتیبه را نوشته است ، بسنده میکنند. البته منظورم این نیست که این مطالب اهمیت ندارند ،بلکه راهنمایان میتوانند با اضافه کردن چند سطر دیگر به توضیحاتشان آن را تکمیل کرده و عظمت کتیبه سوره فتح را نشان دهند.

نکته ای که من میخواهم به آن اشاره کنم ، طول کتیبه و اهمیت دقت در نوشتار کتیبه است . زیرا خطاطی برای کتیبه ای که بیشتر از صدو پنجاه متر طول داشته ،خود امر قابل توجهی است و مهمتر از آن ، ساخت کتیبه با کاشی معرق است.

اگر کتیبه با کاشی هفت رنگ ساخته شده بود ، میتوانستیم کاررا راحتتر قلمداد کنیم بطوریکه خطاط ،سوره را برروی کاشی خام مینوشت و پس از پخت ،کاشیکار آن را کنارهم میچسباند تا کتیبه شکل بگیرد.

اما زمانی که اسم کاشی معرق پیش میآید ، کار چند برابر میشود ، بطوریکه بعد از نوشتن خطاط ، باید کاشی را به شکل خطوط و نقش حاشیه بتراشند و سپس آنها را با دقت فراوان کنار هم بچینند و پشت آن را با ملات پر کنند و …

اگر فقط تراشیدن کاشیها را در نظر بگیریم ، باید حساب آماده سازی مواد ، رنگزنی ، لعاب دادن ، پختن کاشی و از همه مهمتر تراشیدن کاشی طبق خطوط و نقشها را در نظر بگیریم ،آنهم برای کتیبه ای بطول ۱۵۰ متر.

تصویر زیر شروع کتیبه در ابتدای ایوان را نشان میدهد :

همانطور که در تصویر فوق ملاحظه میکنید ، سوره فتح از سمت راست و ابتدای ایوان شروع میشود و با طی کردن مسافتی در حدود ۱۵۰ متر در همین نقطه پایان میپذیرد .

البته ذکر این نکته ضروری است که در حدود ۵۰ متر از این کتیبه در زمان قاجار و برای گسترش حیاط مسجد از مربع به مستطیل ، تخریب شده که تکه ای از آن هنوز موجود است و از آن نگهداری میشود.

تصویر زیر وضعیت کتیبه موجود و کتیبه تخریب شده را نشان میدهد:

متأسفانه از ابتدای آیه ۲۱ سوره فتح تا میانه آیه ۲۹ (آیه آخر) بدلیل گسترش حیاط تخریب شده است.

تصویر زیر قسمت آخر آیه ۲۰ و ابتدای آیه ۲۱ سوره فتح را در سمت چپ ایوان نشان میدهد .

تصویر زیر قسمت انتهایی سوره را در سمت راست ایوان نشان میدهد .

( تزئینات و کاشی کاری مسجد جامع یزد برگرفته از سایت http://www.mosque.mihanblog.com )

درباره سینا کردونی

سینا کردونی هستم،دارای مدرک کارشناسی ارشد رشته مهندسی معماری. امیدوارم از دیدن سایت معماری ساینار لذت ببرید و از مطالب این سایت بهرمند شوید.نظرات و پیشنهادات و انتقاد شما در پیشبرد اهداف سایت نقش شایانی را ایفا خواهند کرد

۱۲ نظر

  1. سلام خسته نباشیداگه امکان داره یک پروژه یامقاله ای درموردمرمت توسایتتون بذارید :grin: :evil:

  2. مرسی – سایت خوبی دارین – مطالب سایت در فضای کمی نوشته شده کمی توسعه بدین با تشکر

  3. سام دانشجوترم2عمران

    سلام من میخوام واسه استادم ازمسجدجامع یزد اطلاعات جمع کنم وروسی دی بریزم وبعدسرکلاس کنفرانس بدم.میشه راهنمایی ام کنید چطورعکس هاروجمع اوری کنم؟ ممنون

  4. سام دانشجوترم2عمران

    سلام من واسه درس معماری وشهرسازی باید یکی ازبناهایی که دارای معماری زیبایی هستندروانتخاب کنم. من ازمسجد جامع یزد خوشم اومده میتونید کمکم کنیدکه عکس هاواطلاعات این مسجدروازکجا بگیرم چون باید رو سی دی بریزمشون .میشم اگه راهنمایی ام کنید..

  5. سلام و تشکر از سایت خوبتون
    خسته نباشید مطالب بسیار مفیدی بود.از منبع خوبی (گنجنامه) استفاده شده است.بقیه مطالب نیز عالی بودند.
    ممنون از تلاشتون

  6. ممنونم به خاطر عکسای خوبتون کلی دنبال عکس محرابش گشتم تا اینجا پیداش کردم منم معماری میخونم و خوشحالم به خاطر تلاشتون مرسییییییییییییییییی

  7. salam.khase nabashin.vaghan aaaaaaaaaaaaaaali bud!

  8. سلام
    ممنون از اینکه این مطلب را در سایت قرار دادید خواهشمند است اگر امکان دارد این مقاله کامل را به صورت ورد به ایمیل من بفرستید پیشاپیش از لطفتان ممنونم

پاسخ بدهید

ایمیلتان منتشر نمیشودفیلدهای الزامی علامت دار شده اند *

*

شما می‌توانید از این دستورات HTML استفاده کنید: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>


رفتن به بالا

* درصورت تماس با پشتیبانی سایت و عدم پاسخگویی از سوی ما ، لطفا مشکل و سوال خود را از طریق پیام کوتاه ارسال نمایید تا ما در اسرع زمان پاسخگوی شما عزیزان باشیم.

آخرین اخبار سایت :